Trực thuộc hành chính
Huyện Bà Dương thuộc Thượng Nhiêu (địa cấp thị), nằm ở đông bắc tỉnh Giang Tây, bờ đông hồ Bà Dương[1][3]: phía bắc giáp huyện Bành Trạch và huyện Đông Chí của tỉnh An Huy, phía nam tiếp huyện Dư Can và huyện Vạn Niên, phía đông liền với quận Xương Giang và huyện Phù Lương của thành phố Cảnh Đức Trấn cùng thành phố Lạc Bình, phía tây nhìn sang huyện Đô Xương.[3]
Lịch sử
Thời Xuân Thu, đây là ấp Phiên của nước Sở.[3][13] Đời Tần (năm 221 TCN) đặt huyện Phiên; Tây Hán đổi thành huyện Phiên Dương, Đông Hán đổi thành huyện Bà Dương. Năm Kiến An thứ 15 đời Đông Hán (210) đặt quận Bà Dương; năm Khai Hoàng thứ 9 đời Tùy (589) đổi đặt châu Nhiêu và lấy đây làm trị sở; năm Hồng Vũ thứ 2 đời Minh (1369) đổi thành phủ Nhiêu Châu.[3] Tháng 5 năm 1957 đổi tên thành huyện Ba Dương; ngày 17 tháng 12 năm 2003, Bộ Dân chính phê chuẩn khôi phục tên huyện Bà Dương.[3][13]
Địa lý
Toàn huyện có diện tích khoảng 4.215 km² (theo khẩu kinh dân chính và thống kê là 4.126,33 km²), địa thế cao ở đông bắc, thấp ở tây nam: miền bắc và đông bắc nhiều núi đồi, vùng hồ phía tây nhiều nhánh hồ và đất ngập nước, miền trung-nam là đồng bằng hồ Bà Dương; trong huyện có hồ Bà Dương và hệ thống sông Nhiêu (sông Bà).[3][2]
Đơn vị hành chính và dân số
Chính quyền nhân dân huyện đóng tại trấn Bà Dương, quản lý 1 nhai đạo, 14 trấn và 15 hương, cùng hai đơn vị cấp hương là Nông khoa sở và nhà tù Raozhou[3]:
- Nhai đạo: Nhai đạo Nhiêu Châu
- Trấn: Trấn Bà Dương, Trấn Tạ Gia Than, Trấn Thạch Môn Nhai, Trấn Tứ Thập Lý Nhai, Trấn Du Đôn Nhai, Trấn Điền Phán Nhai, Trấn Kim Bàn Lĩnh, Trấn Cao Gia Lĩnh, Trấn Hoàng Cương, Trấn Song Cảng, Trấn Cổ Huyện Độ, Trấn Nhiêu Phong, Trấn Lạc Phong, Trấn Nhiêu Phụ
- Hương: Hương Hầu Gia Cương, Hương Liên Hoa Sơn, Hương Hưởng Thủy Than, Hương Kiển Điền Nhai, Hương Chá Cảng, Hương Nha Thược Hồ, Hương Ngân Bảo Hồ, Hương Du Thành, Hương Châu Hồ, Hương Bạch Sa Châu, Hương Đoàn Lâm, Hương Xương Châu, Hương Tam Miếu Tiền, Hương Liên Hồ, Hương Lư Điền
Năm 2021, dân số hộ tịch là 1,5804 triệu người, dân số thường trú là 1,1747 triệu người.[3]
Đặc sản
Trong huyện nổi tiếng với “Tam bảo Bà Dương”, gồm cá ngân (ngân ngư), lê hao và xuân bất lão[7]. Cá ngân vùng Châu Hồ có hình như trâm ngọc, trắng trong, là thủy sản truyền thống của vùng hồ[7]; xuân bất lão là cải cay trồng quanh hồ Đông ở huyện lỵ, chỉ cách thành vài dặm thì trở thành cải cay thường, thường được muối để dùng vào món ăn[6]; đậu thông sản xuất ở trấn Du Đôn Nhai cũng là đặc sản địa phương[7]. Huyện còn sản xuất chè, gạo hồ Bà Dương và nhiều loại cá nước ngọt của hồ Bà Dương[12].
Ẩm thực
Năm 2021, cuộc thi ẩm thực du lịch “Tầm vị Nhiêu Châu” lần thứ nhất đã bình chọn “Mười món danh tiếng Bà Dương” và “Mười món điểm tâm danh tiếng”[5]. Mười món ăn là xuân bất lão nấu cá nheo vàng, lê hao xào thịt hun khói, cá ba màu Hồ Thành, thịt hấp bột miền bắc Bà Dương, cá quả sốt nước muối, thịt hun khói om rau thủy thái, cá ngân xào ba sợi, tôm càng nhỏ Bà Dương, đầu cá nấu đậu thông và gà rang tương đen; mười món điểm tâm là bánh hành giòn, phở chiên Bà Dương, canh huyết heo đặc, há cảo gạo Điền Phán Nhai, quẩy bọc bánh nếp macì, bánh đường trắng, cá nheo vàng nấu phở, bánh hải sâm Song Cảng, bánh gạo lên men rượu và kẹo nhân[5]. Các món được chọn phải làm nổi bật đặc sắc địa phương và vị nguyên bản của nguyên liệu, nguyên liệu chính lấy tại chỗ, tỷ lệ hải sản nước ngọt hồ Bà Dương đặc biệt cao[5].
Bánh hành giòn được bình chọn là món điểm tâm nổi tiếng Trung Quốc năm 2018, kỹ thuật chế biến được đưa vào danh mục dự án đại diện di sản văn hóa phi vật thể cấp thành phố đợt 5 của Thượng Nhiêu[7].
Phong tục và di sản văn hóa phi vật thể
Bà Dương có danh “quê hương kịch dân gian Trung Quốc” và “quê hương văn hóa di dân Trung Quốc”; sơn thai (đồ sơn thoát thai), kịch Nhiêu Hà và ngư cổ Bà Dương là những di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu[12].
Kịch Nhiêu Hà, còn gọi điệu Nhiêu Hà, là một lưu phái của Cám kịch, thuộc di sản văn hóa phi vật thể cấp tỉnh Giang Tây[8]. Ngư cổ Bà Dương là một nhánh đạo tình Giang Tây, hòa quyện giai điệu kịch Nhiêu Hà, điệu dân ca Bà Dương và ca ngư dân[9]. Phong tục sản xuất nghề cá truyền thống hồ Bà Dương chia thành bốn loại: lưới, lưỡi câu, đói và đó (bạc thuyên), và tạp đặc, cùng các tục mở bến đánh cá, cấm bến, đóng thuyền, hạ thủy, mùa cá và sinh hoạt ngày lễ[9].
Kỹ thuật sơn then của sơn thai Bà Dương được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia đợt 3 năm 2011[11]; đồ vật nổi tiếng nhẹ, bền và ánh sáng dịu, được nêu cùng gốm sứ Cảnh Đức Trấn và khí cloisonné Bắc Kinh là “tam bảo thủ công truyền thống Trung Quốc”[8].
Ngõa Tiết Bá ở hương Liên Hồ là nơi tập kết dân di cư thời Minh–Thanh trong cuộc “Giang Tây điền Hồ Quảng”, có câu “phía bắc có cây hòe lớn Sơn Tây, phía nam có Ngõa Tiết Bá Giang Tây”; huyện lỵ có nhà triển lãm văn hóa di dân Ngõa Tiết Bá[12].
Miếu Trương Vương được dựng năm Chí Đức thứ 3 đời Đường (758). Hội miếu, sử gọi là hội tế thần, tổ chức vào ngày 23 tháng 11 âm lịch hằng năm, kéo dài ba ngày; mùng 8 tháng Giêng có lễ Trương Vương (Trương Tuần) và mẹ Lưu xuất tuần thăm quê[10].
Văn hóa
Bà Dương xưa được gọi là nơi “thuyền xe bốn hướng đều thông”. Trấn Bà Dương là cổ trấn lịch sử, có văn miếu phủ Nhiêu Châu, tháp chùa Vĩnh Phúc và các di tích khác. Cổ trấn Nhiêu Châu ở phía bắc huyện lỵ là khu phố du lịch văn hóa Cám–Bà được xây dựng đương đại, Khách sạn Hồ Thành Duyệt Lộc hồ Bà Dương nằm trong khu này.[3][4]